Geloven in Porto

IMG_3655Het katholicisme is diep geworteld binnen de Portugese cultuur. Al eeuwenlang zijn Portugese vorsten katholiek, evenals het merendeel van de bevolking. Verschillende heersers zijn heilig verklaard. Dat laat zijn sporen na, ook in Porto. Op elke straathoek vindt men een kerk, al zijn sommige duidelijk niet meer in gebruik.

De Sint Fransiscuskerk is een van de kerken met een geheel eigen karakter in Porto. Groot, oud en gebouwd van inmiddels grijs geworden zandsteen kijkt deze kerk over de Douro uit. Het interieur stamt voor het grootste deel uit de achttiende eeuw en opvallend genoeg bestaat het bijna volledig uit houtsnijwerken. Pilaren met druivenbladeren en kinderhoofden sieren de hele kerk, waar het helaas verboden was om foto’s te maken.

IMG_3664In de catacomben van de kerk liggen nog altijd honderden mensen begraven, zoals het de traditionele Portugese cultuur betrof. In de negentiende eeuw, de tijd waaruit alle graven stammen, bestonden kerkhoven in de buitenlucht nog niet in Portugal. Alle inwoners van Porto waren dus gedwongen ín de kerk begraven te worden. De rijke burgers kregen een eigen graf, het gepeupel kreeg een soort massagraf, gelijkende de catacomben onder Parijs. Stapels (gebroken) botten en schedels liggen onder de kerk.

Ook heeft Porto een eigen kathedraal, de Sé (links). Een van de lelijkste kathedralen die we ooit hebben gezien, overigens. Aan de buitenkant tenminste. Een grote, grijze stenen massa, met slechts enkele versieringen en een ruw uitgehakt exterieur. Er is niets over van de verfijnde, overdadig artistieke manier van kerken bouwen, waar de Katholieke Kerk normaal bekend om staat.

Overigens kampt Portugal, net als Nederland, met ontkerkelijking. De ouderen zijn streng gelovig, maar jongeren zijn meestal slechts gelovig omdat dat op papier staat.

Porto door de tijd

Porto is een stad van afwisseling. Goed onderhouden, grote landhuizen worden afgewisseld met bouwvallige leegstaande woningen en winkels. Winkelstraten liggen naast kleine, donkere straatjes waar goedkope koffiehuisjes en vervallen gebouwen naast elkaar liggen.

Vandaag hebben wij, gewapend met camera en statief, de binnenstad van Porto bekeken. We hebben geprobeerd de tegenstellingen in beeld te brengen. We hebben een wandeling gemaakt vanaf het Kristalpaleis tot aan het gloednieuwe Casa da Musica, een betonnen kolos midden in het centrum, waar concerten worden gehouden. Volgens de (niet bevestigde) verhalen is er een complete oude woonwijk platgegooid om het Casa te bouwen.

We kwamen een kermis tegen, op het plein tegenover het Casa. Uitgestorven, leeg, slechts een enkeling die tussen de stille attracties zwierf. Wellicht dat de avond wat meer leven brengt. Mocht dat niet zo zijn, is dit het typische voorbeeld van een spookkermis.

Er is een opvallende verandering geweest in Porto. Van de een op de andere dag zijn er overal zwervers en bedelaars tevoorschijn gekomen. Tot vandaag zijn we die nauwelijks tegengekomen. Zo weinig zelfs, dat we de gidsen van The Worst Tours erop aanspraken. Zij zeiden dat de meeste zwervers overdag niet te zien waren en pas ’s avonds in het openbaar verschenen.

Vandaag bewees op een opvallende manier het tegendeel: bedelaars voor elke kerk en supermarkt, en iedereen die zijn hulp aanbiedt bij de metro of bus vraagt een euro, ‘voor benzine’ of ‘voor het treinkaartje terug’. Ook in de winkelstraten zit er op elke twintig meter wel iemand met een bordje voor zich, waarop staat dat hij werk- al dan niet dakloos is.

Ondertussen heeft Philip ook gewerkt aan het maken van een tijdlijn, om een korte geschiedenis te geven van (met name) de economische toestand van het land.

Tiki-Toki: Geschiedenis van Portugal

‘Porto wordt geen spookstad’

Op de dag dat het Portugese elftal tegen dat van Duitsland speelt, spreken wij met Ryan en Gabriella Opaz. Het echtpaar komt oorspronkelijk uit Minnesota, maar heeft zich enkele jaren geleden op het Iberisch schiereiland gevestigd. Na enkele jaren in Barcelona gewoond te hebben, wonen zij sinds anderhalf jaar in Porto. 

Zij runnen samen met hun Portugese werknemers Francisco en Sara een site die gaat over wijn en alle bijkomende zaken. Ze houden ook conferenties over hun favoriete onderwerp. 

Ryan en Gabriella zeggen dat Porto het tegenovergestelde van een spookstad wordt. Opvallend, aangezien de Portugezen die we gesproken hebben, het daar overduidelijk niet mee eens zijn.

Het Portugese landschap

Sara Cristina (23) is vorig jaar afgestudeerd op de universiteit van Porto. Na drie jaar lang de studie Landschapsarchitectuur te hebben gevolgd, heeft ze na een jaar nog steeds geen werk gevonden in de omgeving. Landschapsarchitecten zijn niet nodig hier, mensen ontwerpen en maken hun tuinen liever zelf.

We spreken Sara in de sprookjesachtig klinkende Tuinen van het Kristalpaleis, ofwel het Palacio Crystal. Hier vertelt ze ons wat er met de stad gebeurt, hoe dat komt en wat er van over is.

“We export goods and people”

IMG_3541Onze verwachtingen lagen al hoog, maar zoveel informatie als we van onze gidsen van The Worst Tours kregen konden we ons niet voorstellen. Op elke vraag die we stelden hadden zij een antwoord klaar. Onze gidsen, Pedro en Gui, en hun vriend Joel begeleidden ons langs verschillende opmerkelijke plaatsen in de stad; ook al werd de toer voor ons flink ingekort, omdat we vaak onze camera erbij moesten pakken.

Aan leegstaande panden was geen tekort. Rond de jaren 70 en 80 was het in Portugal een ‘veel beter’ idee om nieuwe huizen te bouwen in plaats van de oude te renoveren. Nieuwe huizen werden gebouwd, maar niemand zag er de ernst van in. Jaren later blijkt dat er niet genoeg mensen zijn die het kunnen kopen, dus is er een enorme leegstand.

De verkoop van goederen blijkt de voornaamste vorm van werkgelegenheid te zijn in Porto, terwijl boeren worden uitgebuit. Zij, samen met Portugezen die zonder werk zitten, moeten noodgedwongen werken als freelancers. Zij hebben geen cao’s, maar werken met een ‘green receipt’. Daarbij is er geen sprake van een minimumloon of andere landelijke normen; álles wordt bepaald tussen de werkgever en werknemer. Zij kunnen geen werk vinden, en volgens Gui krijgen minder dan de helft van de werklozen steun van de overheid.

IMG_3532Er is wel een minimumloon in Portugal, maar dit ligt op 450 euro per maand. Gepensioneerden ontvangen 200 euro per maand, en hebben tijdens hun pensioen weinig te doen. Voor onze ontmoeting met de gidsen op het Marquês-plein kwamen we langs een groep gepensioneerden, die op drie tafels langs een boom een kaartspel aan het spelen waren op een stuk karton.

Omdat mensen hier niet rond kunnen komen, trekken zij liever naar het buitenland of andere delen van het land om hun geluk daar te zoeken. Ondertussen
moedigt de overheid de export van goederen aan. “We export goods and people”, voegt Pedro daaraan toe. Ook heeft de premier van het land meerdere malen op televisie gezegd dat “arbeid een internationale markt is. Als je hier geen werk kunt vinden, dan ga je maar weg.”

Vooraf…

Voordat wij naar Porto vertrekken, hebben wij een plan van aanpak opgesteld en de benodigde research gedaan.

Stap 1: bestemming en onderwerp bepalen

Tijdens een stageperiode is het moeilijk om een live vergadering te organiseren waarin de details kunnen worden besproken. Het eerste idee dat uit onze gemeenschappelijke denkkracht ontsproot, was een onderzoek naar de beleving van de drank Port onder jongeren.

Na enkele dagen kwamen we tot de conclusie dat dit onderwerp beter kon. We hebben het onderwerp: ‘verval in Porto’ bedacht, dat gericht is op de verschillen tussen het stadscentrum en de rest van de stad. Het centrum krijgt namelijk miljoenensubsidie omdat het op de UNESCO werelderfgoedlijst staat.

Stap 2: inlezen

Eerdere onderzoeken lezen, wat is er nu eigenlijk aan de hand? Porto blijkt al honderden jaren een enorm economisch centrum te zijn in Portugal, en werd in 2001 Culturele Hoofdstad van Europa. Daarna is het duidelijk bergafwaarts gegaan, de crisis sloeg in als een bom. Werkloosheid liep op en jongeren vertrokken naar Brazilië of elders om hun fortuin te zoeken.

Stap 3: bronnen zoeken

We hebben in Porto verschillende interessante bronnen gevonden die ons verder kunnen helpen:

– The worst tours. Drie werkloze architecten leiden toeristen rond in Porto, de routes die normale gidsen en toeristen niet te zien krijgen. Niemand kent het verval in de stad beter dan zij. We hebben een tour geboekt en een interviewafspraak geregeld.
– Inwoners van de stad. Een Amerikaans echtpaar dat woont in Porto, zij hebben een objectief beeld van de stad en kunnen meer vertellen over de verschillen in levensstijlen tussen Porto en Amerika. Daarnaast hebben we een tweede inwoner die landschapsarchitect is. Zij kan ons alles vertellen over de geschiedenis van de stad en haar tuinen.
– Studenten aan de universiteit. Hier maken we geen afspraak mee, er lopen er standaard tientallen over het terrein.
– Een winkelier die in de ring rond het centrum zijn handeltje heeft. Dat kan een probleem worden, aangezien veel Portugezen geen Engels spreken. Mochten we per toeval een winkelier vinden die de taal wel machtig is, onderwerpen we hem meteen aan een interview.

Stap 4: een planning maken

Wanneer spreken we wie, wat met wie, hoe komen we daar, etcetera? Uitschrijven, uitwerken, en andere plannen bedenken, dat is waar deze stap om draait.

Stap 5: bronnen benaderen

Mailen, bellen, vragen opstellen, en tours boeken. Zodra contactgegevens bekend zijn, is het niet meer moeilijk.

Stap 6: reizen

De uitvoering van het hele project, nu komt het erop aan. Bronnen afgaan, materiaal verzamelen en al de eerste dingen in elkaar draaien.

Stap 7: presenteren en reflecteren

Wat hebben we nu eigenlijk gedaan in Porto? Is alles gelukt, wat ging er mis, wat kan er beter? Maar ook, wat ging er nou eigenlijk echt fantastisch, waar kunnen we trots op zijn? Daar gaat deze stap over. In een presentatie brengen we ons eindproduct aan het licht, maar ook de meer duistere kanten van onze reis.

Uit ons vooronderzoek is het volgende gebleken:

Een verslag op de internationale nieuwswebsite Boiling Frogs over een reis naar Porto laat zien hoe de stad werkelijk is. Op eerste oogopslag ziet de stad er mooi uit; het historisch centrum van Porto wordt immers goed onderhouden. Maar als je iets verder loopt, kom je leegstaande panden met gebroken ramen en huizen met ‘te koop’ borden tegen. In 2011 stonden 12,7% van de huizen in Porto leeg; als je de rest van de gemeente meetelt, is dat 18,8%.

De woningmarkt ligt daarom ook op z’n kop. “Omdat de eigenaren al meer dan een jaar gewacht hebben, vinden ze het niet erg om nog een jaar te wachten zodat de prijzen omhoog gaan”, laat een stadsgids in het verslag weten. Het is te duur voor Portugezen om te investeren in deze huizen vanwege de kosten voor renovatie. Alleen een bank of hotelketen kan dat zich veroorloven, bijvoorbeeld om van de huizen een toeristisch gebouw te maken.

Het is sowieso al moeilijk voor Portugezen om daarin te investeren; de wetgeving bepaalt dat je een speciale vergunning nodig hebt om aan het aanzicht van een woning te werken. Deze vergunning wordt bijna nooit gegeven. Daarom moet je vanuit de binnenkant van het huis werken, waardoor de kosten nog hoger worden.

Door de economische crisis worden veel mensen uit Porto gedreven en gaan zij op het platteland wonen. Hierin worden Portugezen zelfs gestimuleerd; niet alleen is er een onafhankelijk initiatief ontstaan om mensen te helpen aan een stuk land te komen (het ‘Banco de Terras’), maar zelfs de overheid heeft een project gestart met hetzelfde doel (het ‘Bolsa de Terras’). Het lijkt alsof de overheid zich niet zo veel aantrekt van deze ontwikkelingen.

De Minister-Premier van Portugal beantwoorde de onvrede van jonge burgers over het gebrek aan banen in het land met de verklaring dat ze maar in een ander land werk moeten zoeken. Veel Portugezen vinden daarom dat de overheid het al heeft opgegeven om het land te herstellen. Het mag daarom ook best gezegd worden dat niet alleen Porto aan het veranderen is een spookstad, maar een zelfde ontwikkeling vind ook plaats in Lissabon, aldus een van onze bronnen, landschapsarchitect Sara Cristina.

En misschien dat het nu ook wel een beetje beter gaat in het land: aldus tradingeconomics.com is het werkeloosheidspercentage in gedaald van 15,30% in het vierde kwartaal van 2013 naar 15,10% in het eerste kwartaal van 2014. In maart van 2014 was de werkeloosheid onder jongeren 36,30%, in april was dat 36,10%. Echter nog steeds aanzienlijk hoog. Veel studenten zijn daarom al op zoek gegaan naar hun geluk in andere landen als Brazilië.

Jeugd kan moeilijk werk krijgen en winkeliers kunnen moeilijk rondkomen. Portugal is daarom nu ook een van de goedkoopste landen om te leven. Ondertussen is de ‘cash for gold’ business booming in het land en vullen wijnboeren hun zakken. Drie architecten die niet aan werk konden komen zijn daarom een project gestart genaamd ‘The Worst Tours’, waarin zij laten zien hoe de stad is achter de historische façade.

Met deze tour gaan wij een dag na onze aankomst mee en hebben we een interview met deze drie architecten. Daarnaast hebben we een afspraak met Ryan Opaz, een Amerikaan die in Porto woont en het niet eens is met de benoeming van de stad als een spookstad. Twee van zijn zakenrelaties zullen ons ook te woord staan om hun mening te geven. Daarnaast spreken we Sara Cristina, een net-afgestudeerde landschapsarchitect die de geschiedenis van de vorming van Porto als spookstad weet te vertellen.

‘The Porto Crisis’

Als journalisten in wording houden wij van weinig les en veel praktijk. Het nieuws ligt nu eenmaal op straat. Dat geldt niet alleen voor onze uitvalsbasis Tilburg, waar onze school zich vestigt, maar ook voor steden in het buitenland. Daarom vertrekken wij, Philip Schotte (20) en Paul Heuts (18),  volgende week naar het buitenland. Het Buitenlandproject, een periode op onze school, verwacht van ons dat we een van onze journalistieke meesterwerkjes gaan maken, maar dan – hoe kan het ook anders – in het buitenland.

We vertrekken op woensdag 11 juni naar het pittoreske Porto. Strand, port, gekleurde huisjes en gastvrije mensen. Een waar toeristisch paradijs. In 2001 werd de stad uitgeroepen tot Cultuurstad van Europa. Wie zou daar nu niet willen wonen?

Het antwoord op die vraag is verrassend: een groeiende groep mensen vertrekt van Porto naar het platteland. Dat is opvallend, interessant: waarom vertrekken deze mensen? Wij gaan niet naar de Portugese havenstad om op het strand te genieten van een glas port. Wij gaan naar Porto om te onderzoeken of Porto eigenlijk nog wel leeft, of dat de stad langzaam veranderd in een spookstad.

Met onze hoofdvraag ‘Verandert Porto in een spookstad of niet?’ gaan wij proberen meer duidelijkheid te scheppen in de situatie rond deze snel veranderende stad.